خوب او را در برابر يكديگر گذاشته و با ترازوى عدالت موازنه و مقايسه مىكنند و سنگينى و سبكى هريك از دو كفه را ميزان بدى و خوبى او قرار مىدهند . [ 28 ] بعضى ديگر كه مىخواهند جنبهء خوبى او را بچربانند ، بر روى همين ميزان استدلالهايى مىكنند و از جمله مىگويند اغلب اشخاص كه به طور فوق العاده كشورى را استيلا كرده و بر گردن جماعتى سوار شده و زمام امور ملتى را در قبضهء قدرت خود گرفته‌اند اگر اخلاق و اعمال خوبى داشته‌اند صفات و عمليات بدى هم در آنان وجود داشته است . ناپلئون ، پطر كبير ، شاه عباس كبير ، نادر شاه افشار و امثال آنان را نمونهء بارز چنين اشخاصى مىدانند و مىگويند اگر به سرگذشت احوال اين گونه مردان فوق العاده مراجعه نماييم مىبينيم كه اگر در مدّت زمامدارى خود كارهاى بزرگى انجام داده‌اند اخلاق و اعمال نكوهيده‌اى نيز داشته‌اند و در ميان آنان هيچ‌كس را سراغ نمىتوان داد كه تمام كارهايش بر وفق عقل و انصاف و عدالت و حقانيت بوده و از شايبهء هرگونه خودخواهى و ستمگرى و شهرت‌پرستى و بىاعتدالى مبرّا باشد . اينهاست عقايد و اقوال مختلفى كه اشخاص در حقّ اين مرد داشته و دارند . ليكن من در اين‌جا مقصودم اين نيست كه در مبحث بدى و خوبى او وارد گرديده و دربارهء اعمال و اخلاق او از زشت و زيبا قضاوتى بكنم . زيرا حقيقة در اين‌گونه مباحث وارد شدن و نسبت به اين قبيل [ امور ] از روى حقيقت و انصاف قضاوت كردن كارى بس دشوار است . من فقط مىخواهم از مدّت زمامدارى او آنچه خود به چشم ديده يا از منابع موثق به گوش شنيده‌ام در اين تاريخچه اجمالا يادداشت كنم و مجموعه‌اى كوچك از مشهودات و مسموعات خود گرد آورم تا خوانندگان را كمابيش از سجايا و افعال اين مرد اطّلاعى به دست آيد و آيينهء [ 29 ] عبرتى باشد و هوشمندان موشكاف و خردمندان حقيقت‌بين باانصاف از مطالعهء اين يادداشتها ميزانى از احوال و اطوار مختلف او به دست آورند و قضاوتى عادلانه و محققانه بكنند ، و اگر در طىّ سخن از قلم من كمابيش كلماتى تراوش كرده باشد كه بر وفق بىطرفى كامل نباشد خرده نگيرند كه قلم محكوم به سياقت سنخ و پيرو مقتضيات كلام است . اينك به شرح وقايعى كه در دورهء زمامدارى اعليحضرت رضا شاه روى داده